روماتیسم قلبی یکی از بیماریهایی است که بیصدا شروع میشود اما میتواند تأثیری عمیق بر سلامت قلب بگذارد. شاید در نگاه اول گلودرد یا تب سادهای به نظر برسد، اما وقتی التهاب ناشی از آن به دریچههای قلب برسد، داستان متفاوت میشود. بسیاری از افرادی که در کودکی دچار عفونتهای گلو شدهاند، سالها بعد متوجه میشوند که همین عفونت ساده ردّی بر قلبشان گذاشته است. در ادامه این مطلب با زبانی ساده و علمی بررسی میکنیم روماتیسم قلبی دقیقا چگونه شکل میگیرد، چه علائمی دارد و چطور میتوان از پیشرفت آن جلوگیری کرد.
روماتیسم قلبی چیست؟
روماتیسم قلبی نوعی بیماری التهابی است که پس از یک عفونت باکتریایی گلو با استرپتوکوک گروه A ایجاد میشود و بیشتر کودکان و نوجوانان را تحت تأثیر قرار میدهد. در صورت عدم درمان، روماتیسم قلبی به نارسایی قلب و مشکلات جدی دیگری منجر میگردد؛ از این رو تشخیص و درمان به موقع بسیار مهم است.
روماتیسم قلبی چه علائمی دارد؟
علائم روماتیسم قلبی میتوانند در هر فردی متفاوت باشند، اما بهطور کلی بیشتر بیماران ترکیبی از نشانههای زیر را تجربه میکنند. شدت این علائم به میزان آسیب دریچههای قلب و مدتزمان ابتلا بستگی دارد. علائم کلی روماتیسم قلبی شامل:
- تنگی نفس یا احساس سنگینی در سینه
- خستگی و ضعف بدون دلیل مشخص
- تورم در پاها، مچ یا شکم
- تپش قلب یا ضربان نامنظم
- تب خفیف و تعریق شبانه
- درد قفسه سینه هنگام فعالیت
- کاهش اشتها و بیحالی عمومی
علائم روماتیسم قلبی در کودکان
در کودکان، سیستم ایمنی هنوز در حال رشد است و به همین دلیل علائم گاهی شدیدتر یا واضحتر دیده میشود. مهمترین علائم عبارتاند از:
- تنگی نفس هنگام فعالیت یا حتی در حالت استراحت
- خستگی زودرس و کاهش انرژی
- تورم در مچ پا یا اطراف چشمها
- درد قفسه سینه یا احساس تپش قلب
- تب خفیف یا بدون دلیل مشخص
- بیاشتهایی و کاهش وزن
- تعریق شبانه
علائم روماتیسم قلبی در بزرگسالان
در بزرگسالان، علائم به تدریج ظاهر میشوند و ممکن است با بیماریهای دیگر قلبی اشتباه گرفته شوند. نشانههای رایج شامل موارد زیر است:
- احساس تنگی نفس در هنگام بالا رفتن از پله یا دراز کشیدن
- ورم در پاها، شکم یا دستها
- خستگی مداوم و ضعف عمومی
- ضربان قلب نامنظم یا تند
- سرگیجه یا غشهای ناگهانی
- درد یا فشار در ناحیه قفسه سینه
- سرفه خشک به خصوص در شب
علت بروز روماتیسم قلبی
روماتیسم قلبی پیامد یک عفونت درمان نشده در گلو یا حلق است که به مرور زمان باعث التهاب در قلب و آسیب به دریچههای آن میشود. این بیماری بیشتر پس از عفونتهای ناشی از باکتری استرپتوکوک گروه A ایجاد میشود و در صورت عدم درمان به موقع، میتواند به آسیب دائمی قلب منجر شود.
عفونت باکتریایی گلو (استرپتوکوک گروه A)
اصلیترین علت روماتیسم قلبی، عفونت گلو با باکتری استرپتوکوک است. اگر این عفونت به درستی با آنتیبیوتیک درمان نشود، سیستم ایمنی بدن واکنشی بیشازحد نشان میدهد و به بافتهای سالم از جمله قلب حمله میکند.
واکنش غیر طبیعی سیستم ایمنی بدن
در برخی افراد، سیستم ایمنی در برابر باکتریها بیش فعال میشود و سلولهای دفاعی بدن به اشتباه به بافتهای قلبی حمله میکنند. این واکنش خود ایمنی باعث التهاب و آسیب به دریچههای قلب میشود.
زمینه ژنتیکی و استعداد خانوادگی
برخی از افراد به صورت ژنتیکی مستعد ابتلا به تب روماتیسمی و روماتیسم قلبی هستند. اگر در خانواده سابقه این بیماری وجود داشته باشد، احتمال ابتلا در نسلهای بعدی بیشتر است.
شرایط محیطی و بهداشتی ضعیف
زندگی در محیطهای شلوغ، کمتهویه یا با سطح بهداشت پایین، احتمال انتقال عفونتهای گلو را افزایش میدهد. این شرایط بهویژه در کودکان مدارس و مناطق محروم باعث شیوع بیشتر روماتیسم قلبی میشود.
درمان ناقص یا خودسرانه عفونت گلو
بسیاری از بیماران پس از چند روز مصرف دارو، درمان را قطع میکنند. این اقدام باعث باقی ماندن باکتری در بدن و تحریک مجدد سیستم ایمنی میشود که زمینهساز التهاب در قلب و بروز روماتیسم قلبی است.
انواع بیماری روماتیسم قلبی
روماتیسم قلبی به طور کلی به آسیبهایی گفته میشود که در اثر التهاب ناشی از تب روماتیسمی به قلب وارد میشود. این بیماری بسته به محل و نوع درگیری قلب به چند شکل مختلف تقسیم میشود. آشنایی با انواع روماتیسم قلبی کمک میکند تا تشخیص و درمان دقیقتری انجام شود.
| نوع روماتیسم قلبی | محل درگیری | علائم شاخص | توضیح مختصر |
|---|---|---|---|
| روماتیسم دریچهای قلب | دریچههای قلب (بهویژه میترال و آئورت) | تنگی یا نارسایی دریچه، تپش قلب، تنگی نفس | شایعترین نوع؛ باعث اختلال در عملکرد دریچهها و جریان خون میشود. |
| میوکاردیت روماتیسمی | عضله قلب (میوکارد) | خستگی، تنگی نفس، ورم پاها، درد سینه | التهاب عضله قلب که توان پمپاژ را کاهش میدهد. |
| پریکاردیت روماتیسمی | پرده یا غشای اطراف قلب (پریکارد) | درد تیز قفسه سینه، تب خفیف، احساس سنگینی در سینه | التهاب لایه محافظ قلب که ممکن است باعث تجمع مایع شود. |
| اندوکاردیت روماتیسمی | لایه داخلی قلب (اندوکارد) | تب طولانی مدت، خستگی، نارسایی دریچهها | التهاب درونلایه قلب که به مرور زمان به دریچهها آسیب میزند. |
| روماتیسم قلبی مزمن | کل ساختار قلب (به خصوص دریچهها) | تنگی یا نشت مزمن دریچهها، نارسایی قلبی | نتیجه التهابهای مکرر و درماننشده که موجب آسیب دائمی میشود. |
چه افرادی در معرض خطر روماتیسم قلبی هستند؟
افراد در معرض خطر روماتیسم قلبی کسانی هستند که بیشتر در معرض عفونتهای گلو یا تب روماتیسمی قرار دارند. این بیماری در سنین پایین و در محیطهایی با سطح بهداشت پایین شایعتر است. شناخت این گروهها کمک میکند تا اقدامات پیشگیرانه زودتر انجام شود و از آسیب قلبی جلوگیری گردد. افراد در معرض خطر روماتیسم قلبی شامل:
- کودکانی که مکررا دچار گلودرد یا عفونت استرپتوکوکی میشوند
- افرادی که عفونت گلو را بدون مصرف کامل آنتیبیوتیک رها میکنند
- کسانی که در محیطهای شلوغ مانند مدارس شبانهروزی یا خوابگاهها زندگی میکنند
- افرادی که به خدمات درمانی یا دارویی دسترسی محدود دارند
- بیماران با سابقه تب روماتیسمی در گذشته
- اعضای خانواده بیمارانی که دچار تب روماتیسمی یا روماتیسم قلبی شدهاند
- افراد ساکن مناطق با بهداشت عمومی ضعیف یا کمبود امکانات پزشکی
- کودکانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند یا بهتازگی بیماری عفونی شدید داشتهاند
- افرادی که در سنین 5 تا 15 سال قرار دارند (بیشترین گروه سنی در معرض خطر)
- کسانی که سابقه عفونتهای مکرر دستگاه تنفسی فوقانی دارند
بیماری روماتیسم قلب چگونه تشخیص داده می شود؟
تشخیص روماتیسم قلبی با ترکیبی از معاینه دقیق، آزمایشهای خون و بررسیهای تصویربرداری انجام میشود. پزشک با در نظر گرفتن علائم بالینی و سابقه عفونتهای گلو، به دنبال نشانههایی از التهاب یا آسیب در بافت قلب است. هر مرحله از این بررسیها نقش مهمی در تشخیص قطعی و برنامه ریزی درمان دارد.
معاینه بالینی توسط پزشک
در اولین گام، پزشک با گوشی پزشکی صدای قلب را بررسی میکند تا وجود هرگونه صدای غیرطبیعی (سوفل) ناشی از آسیب دریچهها را تشخیص دهد. همچنین علائمی مانند ورم پاها، تنگی نفس یا ضربان نامنظم مورد توجه قرار میگیرد.
آزمایش خون
آزمایشهای خونی مانند ESR و CRP برای بررسی میزان التهاب در بدن انجام میشوند. همچنین تست ASO titer نشان میدهد آیا اخیراً بدن با باکتری استرپتوکوک گروه A درگیر بوده است یا خیر.
نوار قلب (ECG یا EKG)
نوار قلب فعالیت الکتریکی قلب را ثبت میکند و میتواند وجود نامنظمی در ضربان یا آسیب عضله قلب را مشخص کند.
اکوکاردیوگرافی (Echocardiography)
یکی از دقیقترین روشها برای تشخیص روماتیسم قلبی است. در این تست با امواج صوتی، عملکرد و ساختار دریچههای قلب بررسی شده و هرگونه نشت یا تنگی دریچه شناسایی میشود.
عکس قفسه سینه (X-Ray Chest)
با این روش، اندازه قلب و وضعیت ریهها بررسی میشود. بزرگ شدن قلب یا وجود مایع اطراف آن از نشانههای آسیب قلبی ناشی از روماتیسم است.
تستهای تکمیلی در صورت نیاز
در موارد خاص ممکن است پزشک از MRI قلب یا تست استرس قلبی استفاده کند تا عملکرد دقیق قلب و شدت آسیب دریچهها را ارزیابی کند.
تشخیص زودهنگام روماتیسم قلبی کمک میکند تا درمان موثر آغاز شود و از آسیب دائمی به بافت و دریچههای قلب جلوگیری گردد.
درمان روماتیسم قلبی
ممکن است برای شما این سؤال پیش آمده باشد که “روماتیسم قلبی چگونه درمان میشود؟” پاسخ به این سؤال به شدت و میزان آسیب قلبی بستگی دارد. در مواردی که درگیری قلب شدید باشد، ممکن است نیاز به جراحی برای ترمیم یا تعویض دریچههای قلب وجود داشته باشد. با این حال، یکی از مؤثرترین رویکردهای پزشکی برای مقابله با روماتیسم قلبی، پیشگیری از ابتلا به تب روماتیسمی است.
اگر شما یا فرزندتان دچار عفونت گلو با باکتری استرپتوکوک شده باشید، مصرف به موقع داروهای آنتیبیوتیک میتواند از گسترش عفونت در بدن جلوگیری کند. داروهایی که توسط پزشک تجویز میشوند، علاوه بر از بین بردن عفونت، التهاب قلب را کاهش داده و ریسک آسیبهای جدی به دریچهها و عضله قلب را کمتر میکنند. اگرچه بعد از ابتلا به تب روماتیسمی درمان کامل روماتیسم قلبی امکانپذیر نیست، اما روشهایی وجود دارد که میتوانند علائم و نشانههای بیماری را کنترل و مدیریت کنند.
درمان دارویی روماتیسم قلبی
در بسیاری از موارد، پزشک با تجویز دارو میتواند عملکرد قلب و ریتم ضربان آن را بهبود بخشد. همچنین داروهای ضدانعقاد خون به کاهش خطر سکته و تشکیل لخته کمک میکنند. برخی از داروهای رایج شامل موارد زیر هستند:
- آسپرین
- آنتیبیوتیکها
- داروهای استروئیدی
- داروهای ضدالتهاب
- داروهای غیر استروئیدی
برای تعیین وقت و مشاوره در زمینه درمان روماتیسم قلبی میتوانید از طریق فرم مربوطه اقدام کنید.
درمان جراحی روماتیسم قلبی
در صورتی که آسیب دریچههای قلب شدید باشد، ممکن است نیاز به جراحی برای ترمیم یا تعویض دریچهها وجود داشته باشد. جراحی میتواند به بازگرداندن عملکرد طبیعی قلب و بهبود کیفیت زندگی کمک کند.
جراحی ترمیم دریچه قلب چگونه انجام میشود؟
در روش ترمیم دریچه قلب، جراح با هدف اصلاح آسیب ناشی از روماتیسم، مراحل زیر را انجام میدهد:
- وارد کردن یک کاتتر نازک و انعطافپذیر از طریق برشی کوچک در شریان ران، زیر بازو یا قفسه سینه
- هدایت بالون خالی از طریق کاتتر به سمت دریچه قلب آسیب دیده
- باز کردن بالون در محل دریچه به منظور بهبود جریان خون و عملکرد قلب
این روش کمتهاجمی، جریان خون را بهبود میبخشد و فشار وارد بر قلب را کاهش میدهد، در نتیجه علائم روماتیسم قلبی کنترل میشوند و احتمال پیشرفت آسیب کاهش مییابد.
آیا میتوان از این بیماری پیشگیری کرد؟
پیشگیری از روماتیسم قلبی تا حد زیادی امکان پذیر است. بهترین روش برای پیشگیری، درمان به موقع و کامل عفونت های استرپتوکوکی گلو است. در صورت بروز گلودرد و تب، به ویژه در کودکان و نوجوانان، مراجعه به پزشک و استفاده از آنتیبیوتیک ها طبق تجویز ضروری است تا باکتریها کاملا از بین بروند. رعایت بهداشت فردی و شستوشوی دست ها نیز از انتقال این باکتری به دیگران جلوگیری میکند. همچنین در افرادی که سابقه روماتیسم قلبی دارند، استفاده از آنتی بیوتیک های پیشگیرانه قبل از برخی اعمال جراحی یا دندان پزشکی برای جلوگیری از عود بیماری توصیه میشود.
اگر روماتیسم قلبی درمان نشود، چه اتفاقی میافتد؟
اگر روماتیسم قلبی درمان نشود، به مشکلات جدی و خطرناکی منجر میشود. التهاب و آسیب به دریچه های قلب به تدریج باعث تنگی یا نارسایی دریچه ها میشود، به طوری که قلب نمیتواند به درستی خون را پمپاژ کند. این مشکلات باعث نارسایی قلب، آریتمی و حتی ایجاد لخته های خونی میشوند که خطر سکته مغزی یا آمبولی را افزایش میدهند. علاوه بر این، آسیب های مکرر به دریچه های قلبی به مرور زمان وخیم تر شده و نیاز به جراحی ترمیم یا تعویض دریچه ایجاد میکند. به همین دلیل، درمان و کنترل روماتیسم قلبی بسیار مهم است تا از این عوارض طولانی مدت جلوگیری شود.